درس خارج فقه آیت الله حسینی قزوینی (دام عزه) – سال بیست و دوم

(جلسه شصت و پنجم 01 . 11. 1404)

‏ موضوع: اهمیت علم رجال - ویژگی‌های یاران حضرت مهدی (ارواحنا فداه)

أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيم‏، بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَبِهِ نَسْتَعين وَهُوَ خَيرُ نَاصِرٍ وَ مُعِينْ الْحَمْدُلِلَّه ‏وَ الصَّلَاةِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ وَعلَیٰ آلِهِ آل الله لَا سِيَّمَا علَیٰ مَوْلانَا بَقِيَّةَ اللَّه‏ وَ الّلعنُ الدّائمُ‏ علَیٰ أَعْدائِهِمْ أعداءَ الله إلىٰ يَوم لِقَاءَ اللّه‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذي هَدانا لِهذا وَ ما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّه. وَ أُفَوِّضُ أَمْري إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصيرٌ بِالْعِباد حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكيل‏ نِعْمَ الْمَوْلى‏ وَ نِعْمَ النَّصير

اهمیت بررسی سند روایات و علم رجال

در زمان ائمه اطهار (علیهم السلام) نیز مسئله جعل حدیث و وجود راویان دروغ‌گو وجود داشته است. روایات متعددی در مذمت برخی راویان از سوی معصومین صادر شده است؛ برای نمونه، در کتاب شریف «کافی» آمده است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در خطبه‌ای فرمودند: «دروغ بر من زیاد بسته می‌شود».

أيها الناس قد كثرت عليّ الكذابة فمن كذب عليّ متعمدا فليتبوء مقعده من النار

كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، الكافی (ط - الإسلامية)، 8جلد، دار الكتب الإسلامية - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق، ؛ ج1 ؛ ص62

این در حالی است که برخی مدعی‌اند تمام صحابه عادل و اهل بهشت هستند!

والصحابة رضي الله عنهم كلهم عدول!

النووی الشافعي، محيی الدين يحيى بن شرف (متوفاى676 هـ)، المجموع، ج5، صص 27، 244، 282، ناشر: دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع، التكملة الثانية.

اما تاریخ نشان می‌دهد که حتی در عصر نبوت نیز برخی صحابه آگاهانه به پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت دروغ می‌دادند.

امام صادق (علیه السلام) نیز در روایتی از «رجال کشی» می‌فرمایند: «مغیرة بن سعید در کتاب‌های اصحاب پدرم (امام باقر) احادیثی را وارد کرد که پدرم هرگز آن‌ها را نبوده بود». طبق گفته مرحوم مامقانی در «تنقیح المقال»، مغیرة بن سعید نزدیک به صد هزار روایت جعل کرده است.

لعن الله المغيرة ابن سعيد ، ولعن يهودية كان يختلف إليها يتعلم منها السحر والشعبذة والمخاريق. ان المغيرة كذب على أبي عليه السلام ، فسلبه الله الايمان ، وأن قوما كذبوا علي ، مالهم أذاقهم الله حر الحديد

الطوسي، ،‌ محمد بن الحسن (متوفای 460هـ)، اختيار معرفة الرجال المعروف برجال الكشي، ج2، ص491، تصحيح وتعليق: المعلم الثالث ميرداماد الاستربادي، تحقيق: السيد مهدی الرجائي، ناشر: مؤسسة آل البيت عليهم السلام ، قم، تاريخ الطبع: 1404 ه‍

فإن المغيرة بن سعيد لعنه الله دس في كتب أصحاب أبي أحاديث لم يحدث بها أبي ، فاتقوا الله ولا تقبلوا علينا ما خالف قول ربنا تعالى وسنة نبينا محمد صلى الله عليه وآله

المجلسي، محمد باقر _متوفاى1111ق_، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج2، ص 250، تحقيق: محمد الباقر البهبودي، ناشر: مؤسسة الوفاء - بيروت - لبنان، الطبعة: الثانية المصححة، 1403هـ - 1983م.

امام صادق (علیه السلام) تأکید داشتند که هر یک از ائمه (علیهم السلام) گرفتار کذابینی بودند که می‌خواستند با نسبت دادن مطالب دروغ، اعتبار ایشان را نزد مردم از بین ببرند؛ افرادی همچون عبدالله بن سبا، مختار ثقفی، حارث شامی و ابوالخطاب از این جمله‌اند.

انا أهل بيت صدّيقون لا نخلو من كذّاب يكذب علينا ويسقط صدقنا بكذبه علينا عند الناس ، كان رسول الله صلى الله عليه وآله أصدق الناس لهجة وأصدق البرية ، وكان مسيلمة يكذب عليه . وكان أمير المؤمنين عليه السلام أصدق من برأ الله بعد رسول الله ، وكان الذي يكذب عليه ويعمل في تكذيب صدقه ويفترى على الله الكذب عبد الله بن سبأ .

الطوسي، ،‌ محمد بن الحسن (متوفای 460هـ)، اختيار معرفة الرجال المعروف برجال الكشي، ج1، ص324، تصحيح وتعليق: المعلم الثالث ميرداماد الاستربادي، تحقيق: السيد مهدی الرجائي، ناشر: مؤسسة آل البيت عليهم السلام ، قم، تاريخ الطبع: 1404 ه‍

به همین دلیل، ائمه (علیه السلام) بر بررسی سندی روایات تأکید فراوان داشتند و می‌فرمودند: «فهمیدن یک حدیث بهتر از نقل هزار حدیث است».

«حديث تدريه ، خير من ألف ترويه ، ولايكون الرجل منكم فقيهاً حتّي يعرف معاريض كلامنا ، وأنّ الكلمة من كلامنا لتنصرف علي سبعين وجهاً».

الصدوق، ابوجعفر محمد بن علی بن الحسين،(متوفاى381هـ)، معانی الأخبار، ص2، تحقيق: غفاري، علی اكبر، ناشر: جامعه مدرسين، قم‏، اول، 1403 ق‏.

عليكم بالدرايات لا بالروايات

المجلسي، محمد باقر _متوفاى1111ق_، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج2، صص 160 و 206، تحقيق: محمد الباقر البهبودي، ناشر: مؤسسة الوفاء - بيروت - لبنان، الطبعة: الثانية المصححة، 1403هـ - 1983م.

همة السفهاء الرواية وهمة العلماء الدراية .

المجلسي، محمد باقر _متوفاى1111ق_، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج2، ص 160، تحقيق: محمد الباقر البهبودي، ناشر: مؤسسة الوفاء - بيروت - لبنان، الطبعة: الثانية المصححة، 1403هـ - 1983م.

قال أمير المؤمنين عليه السلام إذا حدثتم بحديث فأسندوه إلى الذي حدثكم فإن كان حقا فلكم وإن كان كذبا فعليه

كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، الكافی (ط - الإسلامية)، 8جلد، دار الكتب الإسلامية - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق، ؛ ج1 ؛ ص52

عن أبي عبد الله عليه السلام قال : قال أبو جعفر عليه السلام : يا بني أعرف منازل الشيعة على قدر روايتهم ومعرفتهم ، فإن المعرفة هي الدراية للرواية و بالدرايات للروايات يعلو المؤمن إلى أقصى درجات الايمان ، إني نظرت في كتاب لعلي عليه السلام فوجدت في الكتاب أن قيمة كل امرء وقدره معرفته ، إن الله تبارك وتعالى يحاسب الناس على قدر ما آتاهم من العقول في دار الدنيا

الصدوق، ابوجعفر محمد بن علی بن الحسين،(متوفاى381هـ)، معانی الأخبار، ص2، تحقيق: غفاري، علی اكبر، ناشر: جامعه مدرسين، قم‏، اول، 1403 ق‏.

ایشان شیعیان را به افراد ثقه‌ای مانند یونس بن عبدالرحمن و ابان بن تغلب ارجاع می‌دادند تا معالم دین خود را از آن‌ها بگیرند.

قال محمد بن عيسى ، وحدث الحسن بن علي بن يقطين ، بذلك أيضا ، قال ، قلت لأبي الحسن الرضا عليه السلام : جعلت فداك اني لا أكاد أصل إليك أسألك عن كل ما أحتاج إليه من معالم ديني ، أفيونس بن عبد الرحمن ثقة آخذ عنه ما احتاج إليه من معالم ديني ؟ فقال : نعم .

الطوسي، ،‌ محمد بن الحسن (متوفای 460هـ)، اختيار معرفة الرجال المعروف برجال الكشي، ج2، ص784، تصحيح وتعليق: المعلم الثالث ميرداماد الاستربادي، تحقيق: السيد مهدی الرجائي، ناشر: مؤسسة آل البيت عليهم السلام ، قم، تاريخ الطبع: 1404 ه‍

عن أبان ابن تغلب ، قال ، قال لي أبو عبد الله عليه السلام : جالس أهل المدينة فاني أحب أن يرى في شيعتنا مثلك .

الطوسي، ،‌ محمد بن الحسن (متوفای 460هـ)، اختيار معرفة الرجال المعروف برجال الكشي، ج2، ص622، تصحيح وتعليق: المعلم الثالث ميرداماد الاستربادي، تحقيق: السيد مهدی الرجائي، ناشر: مؤسسة آل البيت عليهم السلام ، قم، تاريخ الطبع: 1404 ه‍

قال أبو عبد الله عليه السلام : رحم الله زرارة بن أعين ، لولا زرارة بن أعين ، لولا زرارة ونظراؤه لاندرست أحاديث أبي عليه السلام

الطوسي، ،‌ محمد بن الحسن (متوفای 460هـ)، اختيار معرفة الرجال المعروف برجال الكشي، ج2، ص348، تصحيح وتعليق: المعلم الثالث ميرداماد الاستربادي، تحقيق: السيد مهدی الرجائي، ناشر: مؤسسة آل البيت عليهم السلام ، قم، تاريخ الطبع: 1404 ه‍

واکاوی شخصیت و عملکرد مختار ثقفی

درباره شخصیت مختار ثقفی باید میان «عمل» و «شخصیت» او تفکیک قائل شد. عمل مختار در انتقام از قاتلان کربلا مورد رضایت و موجب خوشنودی اهل‌بیت (علیه السلام) بود. اما در مورد وثاقت شخصیت او میان علما بحث است؛ برخی ائمه او را به حضور نپذیرفتند و مطالبی به دروغ از قول ایشان نقل شده است.

نمی‌توان به صرف انجام یک کار خوب، کسی را کاملاً مورد تأیید دانست. همان‌طور که ممکن است فردی با وجود ارتکاب برخی گناهان، کارهای خیر بزرگی انجام دهد، در مورد مختار نیز ادعاهای جعلی مانند اعتقاد به مهدویت محمد بن حنفیه مطرح شده که بسیاری از آن‌ها از سوی دشمنانی مانند ابن‌تیمیه دامن زده شده است. در نهایت، برای پذیرش روایتی که در سند آن مختار بن ابی‌عبیده ثقفی وجود دارد، نیاز به بررسی دقیق سندی است و نمی‌توان او را هم‌رده راویان بزرگی چون زراره یا محمد بن مسلم دانست.

اوصاف یاران حضرت مهدی (ارواحنا فداه) در کلام امام صادق (علیه السلام)

یاران امام زمان (ارواحنا فداه) دارای ویژگی‌های ممتازی هستند که در روایات به هشت محور اصلی تقسیم شده است:

كأني أنظر إلى القائم عليه السلام وأصحابه في نجف الكوفة كأن على رؤسهم الطير قد فنيت أزوادهم وخلقت ثيابهم ، قد أثر السجود بجباههم ليوث بالنهار ، رهبان بالليل كأن قلوبهم زبر الحديد ، يعطى الرجل منهم قوة أربعين رجلا لا يقتل أحدا منهم إلا كافر أو منافق وقد وصفهم الله تعالى بالتوسم في كتابه العزيز بقوله إن في ذلك لآيات للمتوسمين.

المجلسي، محمد باقر _متوفاى1111ق_، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج52، صص 386-387، تحقيق: محمد الباقر البهبودي، ناشر: مؤسسة الوفاء - بيروت - لبنان، الطبعة: الثانية المصححة، 1403هـ - 1983م.

• وقار و ادب در پیشگاه امام (کأنَّ علی رؤوسهم الطیر): آن‌ها در برابر حضرت چنان با آرامش، متانت و سکوت عمیق می‌ایستند که گویا پرنده‌ای بر سرشان نشسته و اگر تکان بخورند، می‌پرد. این حالت کنایه از تسلیم محض و جذب شدن در جمال محبوب است؛ همان‌گونه که زنان مصر با دیدن یوسف (علیه السلام) از خود بی‌خود شدند.

• انقطاع کامل از دنیا (قد فنیت أزوادهم): توشه‌های دنیوی آن‌ها به پایان رسیده است. این به معنای فقر نیست، بلکه نشان‌دهنده این است که تمام دارایی خود را صرف مسیر امام و کمک به فقرا کرده‌اند و دلبستگی به مال دنیا ندارند.

• ساده‌زیستی و زهد (خلقت ثیابهم): لباس‌های آن‌ها کهنه و فرسوده است، نه به این معنا که تعمداً لباس مندرس بپوشند، بلکه آن‌ها به دنبال تجمل و لباس‌های فاخر نیستند. زیبایی آن‌ها در سادگی و اخلاص است.

• نشان بندگی بر پیشانی (أثر السجود فی جباههم): کثرت سجده و بندگی خالصانه در پیشانی آن‌ها نقش بسته است. این نشان‌دهنده آن است که آن‌ها بلندترین نقطه بدن خود را مدام به خاک بندگی می‌سایند تا نور حق در وجودشان حک شود.

• شب‌زنده‌داری و عبادت (رهبان باللیل): آن‌ها پارسایان شب هستند و زمزمه عبادتشان همچون صدای زنبور عسل در شب می‌پیچد. شجاعت روز آن‌ها ریشه در اشک‌های شبانه و مناجات‌های عاشقانه آن‌ها دارد.

توصیه‌های فقهی و اخلاقی برای منتظران

در مسیر بندگی و آمادگی برای یاری امام، رعایت نکات زیر ضروری است:

• احتیاط در مسائل شرعی: در امور فقهی باید تلاش کرد به احتیاط نزدیک‌تر بود. برای مثال در مناسک حج، شایسته است به سخت‌ترین فتاوای مراجع معاصر عمل کرد تا یقین به انجام تکلیف حاصل شود.

• پرهیز از اسراف: وضو گرفتن و غسل نباید با اسراف آب همراه باشد. باز گذاشتن شیر آب در تمام مدت وضو خلاف شرع و موجب ضمان است، چرا که این آب متعلق به بیت‌المال و حق عموم مردم است.

• مبارزه با وسواس: وسواس در وضو و غسل از القائات شیطانی است. راه درمان آن، بی‌اعتنایی و انجام عمل به صورت عادی و سریع است.

• اهمیت نافله شب: نیمه‌شب، وقت ملاقات خصوصی با خداوند است. برای موفقیت در بیداری سحر، توصیه شده است که شب‌ها غذای سبک میل شود و از غذاهایی که باعث سنگینی و خواب زیاد می‌شود، پرهیز گردد.

بنابراین یاری حضرت مهدی (ارواحنا فداه) تنها با شعار ممکن نیست؛ بلکه نیازمند معرفت عمیق، رعایت دقیق موازین شرعی و آراسته شدن به فضایل اخلاقی و عبادی است که در سیره یاران راستین ایشان تجلی یافته است.

والسلام علیکم و رحمة الله